Bialskie Rzemiosło
wczoraj i dziś

Przyjdź do nas i naucz się zawodu

Bialskie rzemiosło wczoraj i dziś

Pierwszy przywilej cechowy nadała bialskim szewcom księżna Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa, siostra króla Jana III Sobieskiego. Oto fragment tego historycznego już dzisiaj dokumentu:

„Oznajmujemy tym listem Naszym teraźniejszym i na potem będącym ludziom, iż przychodzili do Nas mieszczanie Nasi Bialscy, Rzemiosła Szewskiego, prosząc abyśmy im w tym Mieście Naszym Białej Cech, jako jest innych miastach zwyczaj, nadali. Przeto My słuszną rzeczą być widząc, a chcąc ich według drugich podrzędnych miast mieć i w takiż zwyczaj i porządek wprowadzić, a zwłaszcza iż od przodków Naszych mają nadane prawo magdeburskie i onym się sądzą, ustanawiamy, aby zaraz Starszych obrawszy, często schadzki swe czynili i onych słuchać dobrym a pożytecznym tego miasta porządku radzili. A jeśliby, który szewc do miasta Naszego Biały przywędrował i tu mieszkając, chciał rzemiosło robić, tedy mu wolno będzie, tylko ma wprzódy wziąć pozwolenie od Cechu i onemu być posłuszny.

W prawie Naszym pomieniony Cech Szewski zachowując, dajemy im ten Nasz list z podpisem ręki Naszej i przyciśnięciem pieczęci własnej. Pisan w Biały, dnia piętnastego, miesiąca listopada, roku 1693”.

Ten czas uznany jest za początek wyznaczający trzechsetletnią tradycję rzemiosła w Białej Podlaskiej.

Przywilej cechowy nadany bialskim szewcom przez Radziwiłłów, ówczesnych właścicieli miasta był cenną zdobyczą bialskiego rzemiosła. Wskazywał, że bialscy szewcy byli liczną grupą zawodową pośród innych rodzajów wykonywanego w mieście rzemiosła. Jednocześnie torował drogę do tworzenia się innych cechów, a więc organizacji rzemieślniczych zapewniających członkom wyłączność wykonywania rzemiosła w mieście. Cech chronił osobistą i gospodarczą niezależność zrzeszonych w cechu rzemieślników, uniezależniał ich prawnie od kupców i właścicieli ziemskich, chronił przed konkurencją ze strony rzemieślników żydowskich, zapewniając jednocześnie uprzywilejowane stanowisko na rynku lokalnym. Te prawa i przywileje cechowe nie tylko wzmacniały pozycję bialskich rzemieślników, ale sprzyjały rozwojowi gospodarczemu i bogaceniu się miast i miasteczek, również na Podlasiu. Niezwykle zasłużoną osobą dla rzemiosła bialskiego była księżna Anna z Sanguszków Radziwiłłowa, która utworzyła w Białej Książęcej, nazywanej także Alba Dukalis, manufaktury: kobierniczą w roku 1721, sukienniczą w roku 1732, kilimów w roku 1733, fajansu w roku 1738 i hafciarni.

Specjalistyczna produkcja fajansu i porcelany narodziła się w Białej jako jedna w Polsce. W fachowej książce pt. ”Polski fajans” autorstwa Marii Starzewskiej i Marii Jeżewskiej stwierdzono co następuje: „Manufaktura w Białej, zwana także holenderską, należy do najstarszych w Polsce. Założyła ją księżna Anna z Sanguszków Radziwiłłowa w 1738r., osoba, której wiele zawdzięcza rozwój przemysłu na naszych ziemiach”.
Księżna Anna z Sanguszków Radziwiłłowa sprawowała mecenat nad bialskim rzemiosłem ponieważ założyła cały szereg innych manufaktur: szklarską, szlifierską, kamieni szlachetnych, tapicerską, stolarską, sztukatorską, snycerską, ślusarską produkcja wozów i kolasek. Założyła cegielnię, pracownię introligatorską, wytwórnię dachówek, ludwisarnię, warsztat namiotniczny i warsztaty tkalnicze. Są dowody historyczne na to, iż księżna Anna z Sanguszków Radziwiłłów dokonywała wielu darowizn: domów, placów miejskich dla rzemieślników bialskich. Kolejne cechy, którym nadano przywileje to : ślusarze, kowale, stolarze, kołodzieje, murarze i krawcy. Stopniowo rzemieślnicy przestawali pełnić rolę wyłącznie służebną wobec dworu książęcego, stając się grupą samodzielnych producentów- wytwórców. Rzemiosło w tym czasie rozwijało się i rosło wraz z Białą Podlaską.

 

Sztandar Cechu Rzemiosł Różnych w Białej Podlaskiej.
Sztandar Cechu Rzemiosł Różnych w Białej Podlaskiej.

W okresie zaborów polskie jak i bialskie rzemiosło przeżywało okres stagnacji.
W odrodzonej Polsce w roku 1918 powstaje samorząd rzemiosła (po raz pierwszy jako zrzeszenie wszystkich branż rzemieślniczych), którym kierowało Koło Starszych i Podstarszych – pod przewodnictwem mistrza Władysława Iwanickiego. Zatem rok 2008 jest jubileuszem 90-lecia Bialskiego Cechu. W 1923r. powstała w Białej Podlaskiej Podlaska Wytwórnia Samolotów, w skrócie PWS. Była to pierwsza w Polsce fabryka samolotów. Rzemiosło bialskie, głownie w branżach stolarstwo i ślusarstwo zasiliło kadry produkcyjne tej wytwórni. W latach trzydziestych XX w. Bialski Cech zorganizował Wieczorową Szkołę Zawodową i bezprocentową kasę pożyczkową dla rzemieślników.

W styczniu 1939r. w powiecie bialskim zarejestrowanych było 2120 rzemieślników z branż: budowlanej – 184, drzewnej – 405, włókienniczej – 483, metalowej – 334, spożywczej – 211, skórzanej – 448 oraz fotografii i fryzjerstwa – 55.
W lutym 1940 powołano Zjednoczony Cech Rzemieślników Chrześcijan. Przewodniczącym Cechu został mistrz ślusarski Piotr Krasucki. Wkrótce zostało też utworzone biuro Cechu. Zadaniem Cechu było sporządzanie spisu członków i legalizacja rzemiosła na terenie powiatu bialskiego, gdyż prowadzącym zakłady jedynie na podstawie karty rejestracyjnej groziły represje ze strony niemieckiego okupanta – zamknięcie zakładu pod pretekstem uchybień, a często także wywózka na przymusowe roboty do Niemiec.

Bialscy rzemieślnicy przed siedzibą Cechu podczas II Wojny Światowej w środku z opaską na oku Piotr Krasucki.
Bialscy rzemieślnicy przed siedzibą Cechu podczas II Wojny Światowej w środku z opaską na oku Piotr Krasucki.

W roku 1942, na polecenie Izby Rzemieślniczej w Lublinie, przeprowadzono reorganizację Cechu. W jej wyniku utworzono dwa biura- Powiatowy Związek Cechów pod kierownictwem Mieczysławy Wiśniewskiej i Powiatową Grupę Rzemiosł. W 1943 roku udało się bialskim rzemieślnikom reaktywować nauczanie w Wieczorowej Szkole Zawodowej Dokształcającej, która mieściła się w budynku na rogu ulic Janowskiej i Przechodniej.

Okres okupacji niemieckiej przyniósł olbrzymie straty wśród rzemieślniczej braci. W masowych egzekucjach lub obozach koncentracyjnych zginęli wszyscy rzemieślnicy narodowości żydowskiej oraz wielu rzemieślników polskich.

Po II Wojnie Światowej powstał Powiatowy, a następnie Okręgowy Związek Cechów, który zrzeszał na dzień 31.12.1948r. 1220 rzemieślników z Białej Podlaskiej, Łukowa i Radzynia Podlaskiego. Cech obejmujący swym zasięgiem Białą Podlaską i ówczesny powiat bialski liczył 487 członków.

Lata 1953-1956 są ponownie bardzo trudnym okresem dla rzemiosła bialskiego. Władze PRL, realizując program kolektywizacji, tworzyły spółdzielnie pracy. Rzemieślnicy, którzy nie chcieli wejść w ich struktury byli dyskryminowani i szykanowani domiarami. W okresie tzw. „odwilży” po Kongresie Rzemiosła w 1957r. zawiązuje się w Białej Podlaskiej komitet budowy przy ul. Moniuszki pawilonów rzemieślniczych i budowy Domu Rzemiosła, który obecnie w części został zaadaptowany na pomieszczenia dydaktyczne i izbę pamięci.

Po reformie administracyjnej kraju i powstaniu województwa bialskopodlaskiego w 1975r. Bialski Cech Rzemiosł Różnych zrzeszał 615 zakładów rzemieślniczych. Dalsze lata, aż do 1989r. to powolny, lecz systematyczny wzrost liczby zakładów zarejestrowanych w Cechu. Ale też od tego roku z powodu wejście w życie nowej ustawy o działalności gospodarczej, która wprowadziła dobrowolność zrzeszania się rzemieślników, liczba zarejestrowanych w Cechu zakładów systematycznie malała. W roku 2000 liczba zakładów rzemieślniczych wynosiła 169 – głownie mistrzów szkolących uczniów.

Rok 1998 przyniósł zmianę nazwy Cechu na Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców.
Od początku swej działalności rzemieślnicy dbali o przygotowanie kadry zawodowej niezbędnej dla dalszej kontynuacji swych profesji. Kształcono czeladników i uczniów, aby po zaliczeniu odpowiednich egzaminów, składanych przed starszyzną cechową, otrzymywali odpowiednie podwyższenie kwalifikacji.

Kształcenie młodych adeptów zawodu, następców mistrzów, stało się nieodłącznym atrybutem rzemiosła.

Oświata rzemieślnicza doskonaląc się przez wieki w różnorodności form kształcenia, przygotowywała podwaliny pod nowy system szkolnictwa zawodowego.

W dawnych wiekach mistrz – rzemieślnik przyjmował do tzw. terminu ucznia, który po zaliczeniu odpowiedniego staży pracy i nabyciu praktyki stawał się czeladnikiem a następnie mistrzem w zawodzie. Dla młodzieży biednej terminowanie w rzemiośle to była szansa na zdobycie zawodu, nabycie prestiżu oraz poprawienie swojej pozycji materialnej.

Starszy Cechu Józef Piśniak, Kierownik Cechu Edward Czech i Prezes Izby Rzemieślniczej z Niort p. Rene Legeron zawieszają szyld Średniej Rzemieślniczej Szkoły Zawodowej. – 31.08.1999 r.

W roku 1991 mistrzowie- członkowie naszego Cechu przyjęli na praktyczną naukę zawodu 197 uczniów, Przygotowanie teoretyczne odbywało się w publicznych zasadniczych szkołach zawodowych. W roku 1998 bialski Cech, jako jeden z pierwszych w kraju, podjął inicjatywę powołania własnej szkoły zawodowej. Chodziło o stworzenie pełnej oferty edukacyjnej dla młodzieży, która z różnych, często obiektywnych, powodów nie trafiała do dominującego wówczas szkolnictwa na poziomie średnim.

W 1999 roku, po 50 latach od chwili zamknięcia Wieczorowej Szkoły Zawodowej Dokształcającej, reaktywowana została Zasadnicza Rzemieślnicza Szkoła Zawodowa. W roku szkolnym 1999-2000 w trzech klasach pierwszych rozpoczęło naukę 99 uczniów w piętnastu zawodach: kucharza, piekarza, cukiernika, rzeźnika – wędliniarza, mechanika i blacharze samochodowego, murarza, montera instalacji i urządzeń sanitarnych, zegarmistrza, ślusarza, stolarza, fryzjera,* elektryka, elektronika i montera-elektronika. Utworzenie własnej szkoły rzemieślniczej było zwieńczeniem wieloletnich starań i wysiłków ówczesnego Starszego Cechu Józefa Piśniaka i Kierownika Cechu Stanisława Edwarda Czecha.

Zakładając szkołę, bialskie środowisko rzemieślnicze uzyskało bezpośredni wpływ na pełną organizację kształcenia zawodowego swoich uczniów.

Starszy Cechu Andrzej Schmidtke przekazuje Dyrektor Szkoły Iwonie Kulhawczuk symboliczny klucz do nowych pomieszczeń szkoły przy ul. Warszawskiej 14 – 17.09.2004

W 2003 roku Cech zakłada Gimnazjum Rzemieślnicze, jako jedno z pierwszych w kraju. W zakładach rzemieślniczych należących do bialskiego Cechu kształciło się wówczas w formach szkolnych i pozaszkolnych corocznie około 280 uczniów. Największą popularnością cieszyły się i nadal cieszą się zawody: kucharz, mechanik pojazdów samochodowych, piekarz i fryzjer.
Kształcenie ogólnokształcące odbywa się w pełni przygotowanym do tego lokalu przy ul. Warszawskiej 14, zaadaptowanego przez bialskich rzemieślników. Naukę praktyczną uczniowie pobierają w 73 zakładach rzemieślniczych. Kursy z przedmiotów zawodowych prowadzi samodzielnie Cech po uzyskaniu zezwolenia z Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu.

W latach 1997-1998 Cech nawiązał partnerskie kontakty z podobnymi placówkami we Francji i w Niemczech. Na zagraniczny staż zawodowy w latach 1999-2007 z Rzemieślniczej ZSZ wyjechało do Niort (Francja) i Heine (Niemcy) 108 uczniów.
Jesienią w 2006 roku przy Bialskim Cechu zaczęły funkcjonować dwie kolejne szkoły rzemieślnicze dla dorosłych: Rzemieślnicze Liceum Uzupełniające i Rzemieślnicze Technikum Uzupełniające. Podjęło w nich naukę 70-ciu uczniów, w przeważającej mierze absolwentów Rzemieślniczej Zasadniczej Szkoły Zawodowej.

W roku szkolnym 2007-2008 w czterech placówkach oświatowych Bialskiego Cechu uczy się ponad 400 uczniów, z tego: w gimnazjum – 54, szkole zawodowej – 265, liceum – 22 i technikum – 61. Funkcję dyrektora szkół pełni Iwona Kulhawczuk, zastępcami są : Mieczysław Maciejczyk i Maciej Czech. Od 1999 roku Cech współpracuje z Hufcem 3-9 OHP na płaszczyźnie opiekuńczo-wychowawczej. Rokrocznie tytuł czeladnika uzyskuje około 90 uczniów, zaś podwyższa kwalifikacje na tytuł mistrza – 10 czeladników. W roku szkolnym 2008-2009 wchodzimy w 10-lecie pracy Rzemieślniczej ZSZ.

Środowisko rzemieślnicze aktywnie włącza się w lokalne życie społeczne, kulturalne i sportowe. Są to udziały w Ogólnopolskich Rajdach Rzemiosła i Górskich Rajdach Młodzieży Rzemieślniczej. Rzemiosło bialskie uczestniczyło w zawodach tenisa ziemnego stołowego oraz w zawodach w halowej piłki nożnej. W roku 1979 utworzono przy Bilskim Cechu Klub Seniora. Bialski Cech dla swoich członków organizuje opłatkowe spotkania noworoczne, zabawy karnawałowe oraz imprezy choinkowe dla dzieci rzemieślników i pracowników Cechu. Rzemieślnicy nasi uczestniczą w czerwcowych pielgrzymkach Rzemiosła Polskiego na Jasną Górę w Częstochowie. Corocznie w dniu 14 października obchodzony jest uroczyście Dzień Nauczyciela i Mistrza Szkolącego.

W dniu Św. Józefa delegacja Cechu bierze udział w święcie patrona rzemiosła organizowanym przez Izbę Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Lublinie. Spotkania tradycyjnie uświetnia występ chóru „Echo Podlasia” działającego pod patronatem Bialskiego Cechu. Chór został uhonorowany w roku 2005 przez Związek Rzemiosła Polskiego Nagrodą Literacką imieniem Władysława Stanisława Reymonta.
Aby przybliżyć miejscowemu społeczeństwu pracę Zarządu Cechu i bialskich rzemieślników, Cech współpracuje z regionalnym tygodnikiem „Słowo Podlasia”, w którym m.in. publikowany jest cykl artykułów „Zasłużeni bialscy rzemieślnicy”. Celem przygotowania zawodowego, przeszkolenia lub przekwalifikowania zawodowego Cech współdziała z Powiatowym Urzędem Pracy, a przewodniczącym Powiatowej Rady Zatrudnienia jest Kierownik naszego Cechu.

Otwarcie Sali Tradycji bialskiego Cechu Rzemieślników i Przedsiębiorców 11.11.2008 r.
Otwarcie Sali Tradycji bialskiego Cechu Rzemieślników i Przedsiębiorców 11.11.2008 r.

W kadencji przypadającej na jubileusz 90-lecia bialską organizacją rzemieślniczą kieruje Zarząd w składzie; Andrzej Schmidtke – Starszy Cechu, Edward Czapski i Zenon Śledź – Podstarsi Cechu, Zaciura Władysław – Sekretarz, Jadwiga Truta – Skarbnik oraz członkowie: Kazimierz Mikołajuk i Mirosław Sawczak. Pieczę nad administracją rzemieślniczą sprawuje Kierownik Cechu – Stanisław Edward Czech, pracując na tym stanowisku 30 lat. Pracownicy merytoryczni biura Bialskiego Cechu to: Bala Jan, Raczkowska Janina, Stasiuk Małgorzata, Łosiak Joanna. Na rok jubileuszu Cech skupia 118 zakładów. Siedziba Cechu mieści się nadal przy ul. Stanisława Moniuszki 20 w Białej Podlaskiej, w budynku wybudowanym własnym wysiłkiem rzemieślników.

Cech pozostaje organizacją samorządu rzemiosła w pełni przygotowaną do obsługi rzemieślników i przedsiębiorców w zakresie informacji dotyczącej prowadzenia działalności gospodarczej i kształcenia we własnych placówkach przyszłych adeptów rzemiosła. Biuro Cechu zajmuje się instruktażem i szkolenie zawodowym. Prowadzi także biuro rachunkowe dla zrzeszonych zakładów oraz ich obsługę w sprawach bhp, p.poż. i edukacji unijnej. Aktualnie pozyskiwane są dodatkowe środki unijne z programu Leonardo da Vinci, fundacji polsko-niemieckiej i programu KIGNET z Krajowej Izby Gospodarczej, do której Cech należy od 2006 roku.
W roku 2008 – jubileuszu 90-lecia bialskiego Cechu i 10-lecia pracy Rzemieślniczej Zasadniczej Szkoły Zawodowej powstaje w Domu Rzemiosła Sala Tradycji Rzemiosła Bialskiego, która będzie eksponowała ponad 300-letnią tradycję rzemiosła w regionie bialskim. Patronat honorowy nad odchodami rocznicowymi bialskiego rzemiosła, które odbędą się w latach 2007-2008, objął Prezes Związku Rzemiosła Polskiego Jerzy Bartnik.

W roku 2018 – jubileusz 100-lecia bialskiego Cechu.

Starsi Cechu na przestrzeni lat

Scroll to Top
Skip to content